İnternet akşamları neden yavaşlıyor? (santral yoğunluğu)

Gün boyu sorun yok. Akşam sekiz olunca dizi takılmaya, oyunda ping zıplamaya, sayfalar geç açılmaya başlıyor. Gece yarısından sonra ise her şey yine normal. "Akşamları internet neden yavaşlıyor?" sorusunun cevabı çoğu zaman modeminizde değil — sizinle santral arasındaki paylaşılan kapasitede.

Akşam saatleri neden bu kadar yoğun?

Türkiye'de internet trafiğinin tepe noktası kabaca 19:00-23:00 arasıdır. Herkes aynı anda işten/okuldan döner, aynı anda dizi açar, aynı anda oyuna girer, aynı anda görüntülü konuşur. Buna sektörde "prime time" denir ve altyapının en zorlandığı zaman dilimidir.

Kritik nokta şu: internet aboneliğiniz size ayrılmış özel bir boru değildir. Evinizden çıkan hat sokak kutusuna, oradan santrale, oradan da sağlayıcının omurgasına bağlanır. Bu zincirin her halkası komşularınızla paylaşılır. Sağlayıcı kapasiteyi ortalama kullanıma göre planlar; ortalama akşam sekizde değil, öğleden sonra üçte gerçekleşir. Talep tepeye çıkınca boru dolar ve herkesin payı küçülür.

Yavaşlığın kaynağı dışarıda mı, evde mi?

Aslında iki farklı "akşam yavaşlığı" vardır ve karıştırılırsa yanlış yerde çözüm aranır:

1. Bölgesel yoğunluk (dışarısı). Sokak kutusu, santral ya da sağlayıcının uluslararası çıkış kapasitesi dolmuştur. Sizin yapabileceğiniz teknik bir şey yoktur; belge toplayıp sağlayıcıya gitmek gerekir.

2. Ev içi eşzamanlı kullanım (içerisi). Akşam evde 5 kişi var: biri 4K izliyor, biri oyun güncellemesi indiriyor, telefon bulut yedeklemesi yapıyor. Hat "yavaşlamadı" — sadece bölüşüldü. Kaç Mbps'in gerçekten gerektiğini ev için kaç Mbps yazısında hesapladık.

İkisini ayırmanın en kolay yolu: akşam yavaşlık başladığında evdeki diğer cihazları bir dakikalığına susturup ölçün. Hız düzeliyorsa sorun içeride, düzelmiyorsa dışarıda.

10 dakikada kendi teşhisini koy

1. Günün iki farklı saatinde ölç. Öğleden sonra bir kez, akşam 21:00 civarı bir kez hız testini çalıştırın. Kablolu ölçün — Wi-Fi kendi gürültüsünü ekler.
2. Ping'e ve jitter'a bakın. Klasik yoğunluk belirtisi şudur: indirme hızı yarıya düşerken ping yükselir ve zıplamaya başlar. Yalnızca indirme düşüp ping sabit kalıyorsa sebep genelde ev içi kullanımdır.
3. Aynı testi hafta sonu öğle saatinde tekrarlayın. O saatte de düşükse sorun tepe saatle ilgili değildir; genel bir arıza olabilir.
4. Komşuya sorun. Aynı binada/sokakta aynı sağlayıcıyı kullanan biri de akşamları yavaşlık yaşıyorsa, bu neredeyse kesin bölgesel kapasitedir.
5. Kaydedin. Tarih-saat-sonuç üçlüsünü biriktirin. Sağlayıcıyla konuşurken tek işe yarayan şey budur.

"Modemi resetlersem düzelir mi?"

Forumlarda en sık verilen tavsiye budur, ama akşam yoğunluğunda genelde işe yaramaz. Modem yeniden başlatmak kendi cihazınızdaki bir takılmayı (hafıza dolması, oturum bozulması) çözer; sokaktaki kapasiteyi büyütmez.

İşe yaradığı durum: sıfırlamadan sonra hız gerçekten normale dönüyor ve birkaç saat öyle kalıyorsa, sorun yoğunlukta değil modeminizdedir. Bir kez denemek ücretsiz — ama her akşam reset atmak zorunda kalıyorsanız bu bir çözüm değil, cihaz arızasının belirtisidir.

Yoğunluk saatinde evde neler yardımcı olur

Bölgesel kapasiteyi büyütemezsiniz, ama payınızı daha akıllı kullanabilirsiniz:

• Kabloya geçin. Hat zaten sıkışıkken Wi-Fi'ın eklediği gecikme ve kayıp iki katı hissedilir. Oyun ve toplantı için Ethernet en büyük tek kazançtır.
• Büyük indirmeleri geceye alın. Oyun güncellemeleri, bulut yedeklemesi, torrent — hepsinin zamanlama ayarı vardır. 02:00'ye kurun.
• Yayın kalitesini bir kademe düşürün. Tepe saatte 4K yerine 1080p, takılan bir 4K'dan iyidir. Platform başına gereken hızları video için kaç Mbps gerekir yazısında topladık.
• Modemde QoS/SQM açın. Varsa, hat doluyken şişen gecikmeyi (bufferbloat) ciddi biçimde bastırır; oyun ve görüntülü görüşme rahatlar.
• 5 GHz'e geçin. Akşamları komşuların Wi-Fi'ları da yayında; 2.4 GHz bandı kalabalıklaşır. Farkı 2.4 GHz mi 5 GHz mi yazısında anlattık.

Ne zaman sağlayıcıyı aramalı?

Şu tabloya bakın:

Belirti	Muhtemel sebep	Ne yapmalı
Sadece akşam düşüyor, ping de zıplıyor	Bölgesel kapasite	Kayıt tutup sağlayıcıya bildir
Akşam düşüyor ama cihazları kapatınca düzeliyor	Ev içi paylaşım	Kullanımı planla, paketi gözden geçir
Her saat düşük	Hat/modem/paket sorunu	Önce genel teşhis
Test yüksek ama kullanım yavaş	Gecikme, DNS, Wi-Fi	Ayrı bir konu

Bölgesel kapasite şüphesi güçlüyse: en az bir haftalık, kablolu, saatli ölçüm kaydıyla başvurun. "Akşamları yavaş" demek yerine "son 7 günde 20:00-23:00 arası ortalama 22 Mbps, gündüz 94 Mbps" demek arayı kapatır. Sonuç alamazsanız izlenecek yol ve haklarınız taahhüt edilen hızı alamıyorum yazısında adım adım var.

Fibere geçmek çözer mi?

Genelde iyileştirir, ama sihir değildir. Fiberde abone başına düşen kapasite bakır hatta göre çok daha yüksektir ve mesafeyle zayıflama yaşanmaz; bu yüzden tepe saat düşüşü daha az hissedilir. Ancak fiber de paylaşımlıdır — santralin çıkışı ya da sağlayıcının omurgası doluysa fiber abonesi de akşam yavaşlığı yaşar. Yani fiber sorunu azaltır, garanti etmez.

Genel yavaşlıkla karıştırmayın

Akşam yavaşlığının imzası saate bağlı olmasıdır. Yavaşlık gün boyu sürüyorsa sebep başka yerdedir; sıralı teşhis için internet neden yavaşladı yazısını takip edin. Ölçüm yüksek çıktığı hâlde kullanım yavaş hissettiriyorsa suçlu hız değil gecikmedir: hız testi yüksek ama internet yavaş.

Özet

1. Akşam yavaşlığının ana sebebi 19:00-23:00 arası paylaşılan kapasitenin dolmasıdır — modeminiz değil.
2. Önce ayırın: dışarısı mı (bölgesel yoğunluk) yoksa içerisi mi (ev içi eşzamanlı kullanım)?
3. Yoğunluğun imzası: indirme düşerken ping'in yükselip zıplaması.
4. Modem resetlemek kapasite sorununu çözmez; büyük indirmeleri geceye almak, kabloya geçmek ve QoS açmak yardımcı olur.
5. Bölgesel sorundan şüpheleniyorsanız bir hafta boyunca saatli, kablolu ölçüm kaydı tutup sağlayıcıya öyle gidin.